ايرانفرا

نيك‌انديشي ايرانيان در گزينش رويدادهاي طبيعي به عنوان جشن‌هاي ملي نشان از هوشمندي و راست‌انديشي و طبيعت‌دوستي آنان دارد. ايرانيان به درستي جايگاه ارزشمند طبيعت در زندگي انسان‌ها را باور داشتند. هنگامي كه چنين جشن‌هايي را با جشن‌ها و آيين‌هاي ديگر فرهنگ‌ها و ملل مقايسه مي‌كنيم، هوشمندي ايرانيان باستان را مي‌ستاييم. براي نمونه بسياري از بيگانگان، بهگزيني نوروز را براي آغاز سال گواهي مي‌دهند و آن را نشان همراهي زندگي اجتماعي و روزمره ايرانيان با طبيعت مي‌دانند. در يك نگاه فراگير و با يك همسنجي گذرا مي‌توان ناهمساني و اختلاف فرهنگي را ديد. جشن كريسمس، رويدادي است كه در اين روزها در كشورهاي با فرهنگ غربي (و متاثر از فرهنگ غرب) در حال برگزاري است همان گونه كه از نام آن پيداست جشني است به ياد مسيح (كريست). گزينش تاريخ زادروز مسيح به عنوان جشن آغاز سال نشان از رخنه دين‌باوري در فرهنگ ديرين آنان دارد. در حالي كه شايد كمترين توجهي به سازگاري زماني آن با طبيعت شده باشد. سال نو در بدترين شرايط آب و هوايي اروپا و آمريكاي شمالي آغاز مي‌شود تنها به اين دليل كه زايش مسيح را در آن هنگام پنداشته‌اند. (برخي از تاريخ‌نگاران و خبرگان گاهشماري بر اين باورند كه ميلاد مسيح بر طبق روايات گوناگوني - از جمله در انجيل و قرآن -  در تابستان و فصل گرما بوده است و احتمالا پس از گرويدن دستگاه حاكمه امپراتوري روم به آيين مسيح كه پيشتر پيرو آيين ميترايسم (يا مهرپرستي) بوده‌اند، جشن ميلاد مسيح را با جشن زايش مهر (خورشيد) همسان نموده‌اند و آن را به زمستان رسانده‌اند). يا در نمونه‌اي از ديگر فرهنگ‌ها مي‌توان از آيين‌هاي آغاز سال نو در كشورهاي خاور دور (همچون چين)، يا كشورهاي عربي و يا ديگر فرهنگ‌هاي جهان نام برد كه در هيچ يك طبيعت چنين نقش آشكاري را كه در فرهنگ ايراني دارد، نمايان نمي‌سازد.  

در دنباله‌ي اين مقدمه در انديشه داشتم كه نتيجه‌اي ديگر را از چنين پيوندي استوار ميان طبيعت و فرهنگ اين سرزمين بگيرم، اما آن را به فرصتي ديگر مي‌سپارم و تنها به سخن از جشن ميهني چله بسنده مي‌كنم.

در ميان جشن‌هاي طبيعي كهن ايراني اما، جشن چله (چله واژه‌اي پارسي در برابر واژه سرياني- عبري يلداست)، جايگاهي ديگر داشته است. شايد بسياري آگاه باشند كه در فرهنگ ديرينه و كهن ايراني هماره روز، روشني، نور، سپيدي و پاكي، نمادهايي براي راستي، درستي، دانايي، نيكي، حقيقت و و دركل با بار معنايي مثبت به كار مي‌رفتند و شب، تاري، تاريكي، سياهي، آلودگي و ظلمات نماد و مفهومي از كژي، دروغ، ناداني، بدي و شرارت بودند و روي‌همرفته با بار معناي منفي همراه بودند. تا پيش از شب چله، پيوسته روزها كوتاه‌تر مي‌شوند و شب‌ها بلندتر كه اين رخداد براي ايرانيان پديده‌ي ناخوشايندي به شمار مي‌آمد و آن را بدشگون مي‌پنداشتند، اما درست در اين شب بود كه سياهي و ظلمات به اوج خود مي‌رسيد و از فردا روز آن اندك اندك در برابر سپيدي و روشنايي پسروي مي‌نمود. از اين رو چنين شبي نمادي از چيرگي روشنايي بر تاريكي، سپيدي بر سياهي و راستي بر كژي برداشت مي‌شد و آنان را براي ساختن آينده خود اميدوار مي‌ساخت و هر ساله در اين شب بر ايشان يادآوري مي‌شد كه حتا درازترين شب هم با خورشيد به پايان مي‌رسد و سياهي و تاريكي هيچگاه ماندگار نيست و سرانجام مغلوب سپيدي و روشنايي خواهد شد.

فرخنده جشن زايش خورشيد و خجسته جشن پيروزي روشنايي و سپيدي، جشن كهن چله، بر همه‌ي ايرانيان شادباش.

. . .

آري، آري زندگي زيباست؛

زندگي آتشگهي ديرنده پابرجاست؛

گر بيفروزيش، رقص شعله‌اش در هر کران پيداست؛

ورنه خاموش است و خاموشي گناه ماست.

زندگاني شعله مي‌خواهد.

صدا در داد عمو نوروز:

شعله‌ها را هيمه بايد روشني افروز ؛

کودکانم، داستان ما ز آرش بود؛

او به جان خدمتگزار باغ آتش بود.

. . .

«سياوش کسرايي»

پي‌نوشت: 

چندي پيش يار هم‌انديش "نجات بهرامي" گرامي، جستاري را بر روي وبلاگ خود گذارد كه بسيار گيرا، منطقي و درنگ‌برانگيز بود. شوربختانه اين جستار ناخواسته از وبلاگ ايشان پاك شد، در حالي كه هيچ ويراش پشتيباني هم از آن در دسترس نبود. با آگاهي از اين رخداد من با كمك يكي از دوستانم كه آن يادداشت را بازيافته و دوباره بر روي وبلاگ منتشر نمودم كه در يادداشت پيشين نمايش داده شده است. براي خواندن اين يادداشت مي‌توانيد روي اين پيوند برويد.

بزرگي شب ، همه از سکوت است و شکوه‌اش از سوسوی ستارگان و درخشش ماه . شب، هنگامه‌ی روياست، که بال می‌گشاید تا کرانه‌های ذهن، تا دور دست‌ها، تا جايي كه جز نور نتوان راه يافتن ...

شب، شب است؛ بی هیچ سخني ...

یلدا، اما، جشن شب نیست، که شب پرستی نه آیین نياكانمان بوده است. گذشتگانمان، شب را پاس نمی‌داشتند به آیین یلدا ... که یلدا، چشم به راهي برآمدن آفتاب بود از پس شبی چونان دراز ...

چه خوش گفت مولانا كه:

چـو غلام آفـتـــابم، هم از آفـتـــــــاب گویـــم

نـه شــبم نه شــب پـرستم، که حدیث خواب گویم

و روزگار همي‌گذشت ... شب زدگان و شب پرستان بر روز و شبمان چيره شدند و یلدا - جشن زایش خورشید- ، مسخ شد به جشنی برای نکوداشت شب ...

با این همه، هر شبی آبستن سپيده دمي است، تا که خورشیدی دگر از دل چنین شب درازي بزاید ... 

جاي جاي ايران زمين به عنوان سرزميني كهن با كوله‌باري سرشار از آيين‌هاي هزاران ساله، "چله" (يلدا) بلندترين شب سال را به گونه‌اي ويژه و برگرفته از آيين‌هاي بومي منطقه به سپيده دمان مي‌رسانند. آيين‌هاي شب چله گرچه در گذر ساليان دستخوش دگرگوني‌هايي شده اما همچنان در سنت‌هاي مناطق گوناگون كشور مورد توجه قرار دارد. گرچه زندگي مدرن و گرفتاري‌هاي روزمره ، سبب‌ساز پديدارشدن شكاف ميان مردم ايران با آيين‌هاي گذشته شده است، اما هنوز هم جلوه‌ها و نمادهايي از آيين‌هاي ويژه‌ي ايران باستان در روزهايي همانند شب چله و نوروز به چشم مي‌خورد. اين آيين همان‌گونه در خراسان برگزار مي‌شود كه در شيراز و اصفهان. همان بزرگي را در آذربايجان دارد كه در يزد. در بزرگداشت آن در سرزمين كردستان و سيستان و گيلان تفاوتي نيست. در خرم‌آباد آن چنان ارجمند است كه در بيرجند، زاهدان، اردبيل، دزفول، خوي، اهواز، ماكو، بروجرد، كرمان، زنجان، مشهد، بوشهر، بابل و كرمانشاه و ايلام. در تهران آن گونه گرامي است كه در تبريز، اراك، زابل، اروميه، بجنورد، همدان، شوش، دامغان، مراغه، بم، قيدار و بيجار و مهاباد.

نكته زيبا و به ياد ماندني بلندترين شب سال در اين است كه همه ايرانيان اعم از فارس، ترك، كرد، لر، بلوچ، گيلك، مازني و عرب، شب چله (يلدا) را شب جشن، شادي، دور هم‌نشيني، مهرورزي، دوستي و راستي در يك سخن "همبستگي ملي" مي‌دانند.

مهرگان، روز امشاسپند بزرگ مهر، روز مهر از ماه مهر، جشن پيروزي فريدون و كاوه آهنگر بر ضحاك خونخوار مار به دوش، جشن برداشت خرمن، جشن دهگانان و كشاورزان، جشني باستاني، اسطوره‌ای و طبيعي، جشن آغاز زمستان، جشن اعتدال، جشن مهرورزي ايراني، جشن مهرپرستاري ايراني، جشن ايران و ايرانيان، بر همه‌ي ايرانيان، بر همگاني كه دل‌شان براي ايران مي‌تپد فرخنده و خجسته باد.

با اميد به پيروزي جاويد مهر و شيد در پهنه‌ي ايران زمين.

نگاره‌ي به بند كشيدن ضحاك به كوه دماوند به دست فريدون: